معمولاً تفكيك بين گازهاي صنعتي ( برخي آنها را گازهاي bulk يا بدون ظرف يا گازهاي كالايي مي‌نامند) و گازهاي خاص (كه برخي آنها را گازهاي سيلندري مي‌نامند) مشكل است.«انجمن مربوط به گازهاي تحت فشار» كه وظيفة تنظيم و ارائة استانداردهاي لازم براي توليد گازهاي تحت فشار را دارد، وظيفة خود را چنين تعريف نموده است:

«مأموريت ما توسعه و ترغيب استانداردهاي ايمني و اجراي عملي آنها در صنايع گازي است.» از آنجا كه بيشتر گازهاي تحت فشار به نوعي در صنعت استفاده مي‌شوند و كاربرد صنعتي دارند، بطور كلي مي ‌توانند جزو گازهاي صنعتي به شمار روند. براي تمايز اين دو گروه (صنعتي و خاص) بايد به فاكتورهاي ديگري از قبيل تركيبات گازي، درجة خلوص و از اين قبيل توجه نمود.

گازهاي فشرده (تحت فشار) غالباً به 5 گروه تقسيم مي‌شوند:

1- گازهاي اتمسفري
2- گازهاي سوختي
3- گازهاي خنك كننده
4- گازهاي سمي
5- گازهاي غير از چهار گروه فوق

اين تقسيم‌بنديها عمدتاً سليقه‌اي است و معمولاً براساس منشأ، نوع استفاده و يا ساختمان شيميايي گاز است. گازهاي خاص نيز مي‌توانند به هر يك از اين پنج گروه تعلق داشته باشند. اساساً‌ اين گازهاي خاص، گازهاي صنعتي هستند كه به سطوح بالاتر ارتقاء پيدا كرده‌اند و استفادة خاص يافته‌اند. ديكشنريها از كلمة خاص (Specialty) اين تعريف را نموده‌اند: «غيرمعمول، متمايز؛ كيفيت و مارك برتر».

گازهاي خاص همچنين مي‌توانند تحت اين عنوان تعريف شوند كه:

«گازهاي هستند با كيفيت بالا براي استفادة خاص كه تحت شرايط آزمايشگاهي و متدهاي ديگر، اجزاء و خصوصيات ناخواسته و مناسب آنها گرفته شده است».در مورد ساخت گازهاي تركيبي نيز بايد به اين نكته توجه داشت كه نسبت گازها به دقت زياد و تحت شرايط كنترل شده مخلوط و داخل منبع شده تا عملكرد آنان مطابق با مقصد و اهداف ما باشد.

الف: گازهاي خاص با خلوص بالا:

گازهاي خالص هنگامي گاز خاص تلقي مي‌شوند كه به عنوان گازهاي آزمايشگاهي در دستگاههاي دقيق آزمايشگاهي مثل كروماتوگرافي، اسپكترومترهاي توده‌اي و ديگر تجهيزات تشخيصي و آناليزي بكار روند.سازندگان اين دستگاههاي فوق العاده حساس معمولاً ميزان خلوص گاز مصرفي براي اين دستگاهها را ذكر مي‌كنند. براي مثال گاز هليوم با درصد خلوص بالا و بدون رطوبت اغلب به عنوان گاز حامل در اين دستگاهها مورد استفاده قرار مي‌گيرد.در صورتيكه خلوص اين گازها در حد لازم نباشد، ممكن است عملكرد دستگاههاي فوق‌العاده حساس آزمايشگاهي مختل شده و حتي به آنها صدمه وارد شود.

به عنوان يك قانون كلي مي‌توان گفت كه گاز خالص چنانچه خالص و عاري از ناخالصيها باشد كه بتوان از آنها در دستگاههاي فوق العاده حساس استفاده نمود، به عنوان گاز خالص خاص شناخته مي‌شود. گازهاي خالص خاص (با مصرف خاص) همچنين در ساخت و توليد نيمه هاديها و يا فرآيندهايي كه در آنها كنترل دقيق مراحل مختلف لازم است، بكار مي‌روند.اين گازها همچنين براي ارزيابي و بررسي درستي و صحت گازهاي خاص بدون ظرف بكار مي‌روند. مثلاً دي‌اكسيدكربني كه براي نوشابه‌هاي گازدار بكار مي‌روند و در ميزان فوق‌العاده زيادي در اين صنعت مصرف مي‌شود، از نوع گازهاي بدون ظرف محسوب مي‌شود اما چونكه خلوص اين گاز اهميت بهداشتي و سلامتي دارد، يك گاز دي اكسيدكربن از نوع خالص خاص كه در آن ميزان ناخالصيها به دقت اندازه‌گيري شده است، براي تنظيم دستگاهي كه ميزان خلوص دي اكسيدكربن مصرفي در نوشابه‌ها را اندازه مي‌گيرند لازم است.

 

ب: مخلوط گازهاي خاص:

اكثريت گازهاي با مصرف خاص تركيبي هستند. انواع مخلوط گازها بسته به درصد گازهاي موجود در تركيب آنها، مي تواند بسيار نامحدود باشند. اين مخلوطهاي خاص بطور عمده در انواع مختلف دستگاههاي آناليزكنندة حساس و كنترل كنندة سيستمها بكار مي‌روند.برخي از اين گازهاي تركيبي مي‌توانند شامل 3 يا 4 گاز متفاوت باشند مثلاً تركيبي از اكسيدنيتريك و دي اكسيد سولفور كه براي تنظيم دستگاههاي كنترل كننده و نظارت كنندة گرمايي بكار مي‌روند.

برخي ديگر از گازهاي مخلوط ممكن است بسيار پيچيده‌تر از اين باشند و شامل 30 نوع گاز مختلف و حتي بيشتر باشند. معمولاً مخلوطهاي گازي خاص، با توجه به يك مرجع مقياس‌گيري استاندارد (SRM) تهيه و آماده مي‌شوند. اين مرجع استاندارد توسط سازمان ملي استانداردها و تكنولوژي (مانند: NIST ) تعيين و تنظيم مي‌شود. در اين مقياس استاندارد، گازهاي مخلوط خاص، به ميزان دقت ميليونيم و بيليونيم اندازه‌گيري مي‌شوند. در تجزيه و تحليل آزمايشگاهي و تحقيقاتي، دقت در اندازه‌گيري نسبت گازهاي مخلوط و ميزان ناخالصي آنها بسيار مهم است. لذا با هر سيلندر كه براي گازهاي مخلوط خاص استفاده مي‌شوند، يك مدرك صادر مي‌شود بنام مدرك آناليز يا مدرك سطح دقت.

اين مدرك شامل اطلاعاتي در مورد ميزان تمركز گازها، روش مخلوط نمودن گازها، نوع تجزيه و تحليل آزمايشگاهي اين گازها و استاندارد مرجع براي مخلوط كردن گازها و تاريخ انقضاي آنها بدست مي‌دهد. تاريخ انقضاء به مدت زماني اشاره دارد كه مخلوطهاي گازي تمركز مورد نظر و شرايط دلخواه را حفظ مي‌نمايد. اين تاريخ بسته به ميزان ثبات گازها مي‌تواند از 6 ماه تا 2 سال متفاوت باشد.

اجراي برخي روشهاي آماده سازي سيلندر مي‌تواند طول عمر مخلوط گازي را به شكل دلخواه افزايش دهد. يكي از اين روشها، روش آماده سازي Scott’s Aculife مي‌باشد. در اين روش ديوارة داخلي سيلندر شرطي مي‌شود و اين امر طول عمر مخلوط گازي را افزايش مي‌دهد.ميزان مصرف گازهاي خاص به هيچ وجه به ميزان مصرف گازهاي صنعتي نمي‌رسد. گازهاي خاص در سيلندرهاي فولادي يا آلومينيومي با فشار بالا تا حد 3000 پوند فشار بر اينچ مربع (Psig) توزيع مي‌گردد و لذا به آنها گازهاي سيلندري يا بطري مي‌گويند.

معمولاً قيمت محاسبه شده شامل سيلندر گاز نمي‌شود و اين سيلندرها پس از مصرف گازِ داخل آنها می بايست به شركت توزيع كننده بازگردانده شوند.گازهاي سيلندري كه به شكل ماهانه اجاره داده مي‌شوند، بر مبناي روزهايي كه در اختيار مشتري بوده‌اند محاسبه مي‌شوند.بسياري از گازهاي خاص نيز در سيلندرهاي كوچك و قابل حمل و غيرعودتي توزيع و فروخته مي‌شوند.

ج: هزينة تهية گازهاي خاص:

به علت استفاده از تكنولوژي مخلوط سازي، آماده سازي سيلندر، آناليز آزمايشگاهي و كنترل كيفيت آماري كه براي تهية گازهاي خالص ضروري هستند، هزينة تهيه گازهاي خاص بسيار بالاتر و گرانتر از گازهاي صنعتي مي‌باشند. قيمت يك سيلندر گازي سايز A كه شامل 218 فوت مربع گاز هليوم با كيفيت پايين است و براي پر كردن بادكنكها در جشنها استفاده مي‌شود. ممكن است حدود 50 دلار باشد. در حاليكه همين سيلندر كه شامل گاز هليوم با خلوص 99.9999 درصد و ناخالصي كمتر از يك قسمت در ميليون (1ppm) باشد، حدود 500 دلار است و قيمت 144 فوت مربع از يك مخلوط گازي مركب از سه نوع گاز (مخلوط EPA ) كه دقت آناليزي 1 درصد مي‌باشد، حدود 1500 دلار است. بطور كلي قيمت و هزينة نهايي مخلوط گازي با گاز خالص خاص بستگي به ميزان پيچيدگي و دشواري مراحل تهية آنها دارد.

د: نكات قابل توجه هنگام خريد گازهاي خاص:

خريد اين نوع گازها وظيفة حساس و گاهاً مشكلي مي‌باشد. معمولاً در خريدهاي امروزي، هزينه و قيمت گاز فاكتور مهمي است. با وجود اين كه سازمانهاي نظارت كننده، سطح استاندارد را براي مراحل توليد و تخليص گازهاي مخلوط معين مي‌كند، استانداردهاي متفاوتي در سطح اين صنعت وجود دارد كه الزاماً با دستورالعمل دستگاههاي نظارتي منطبق نيستند و به همين دليل مراحل آماده سازي سيلندر، مخلوط سازي و تهية گازها مي‌تواند در شركتهاي توليد كنندة گاز متفاوت باشد.به علاوه اين توليدكننده‌ها از اصطلاحات رايج و تعاريف يكسان براي معرفي محصولات خود استفاده نمي‌كنند. حتي اگر نام محصولات شركتهاي متفاوت يكي باشد، خصوصيات و درصد نسبي گازها مي‌تواند كاملاًٌ متفاوت باشند.

بهترين توصيه به خريداران اين است كه به دقت نيازها و نوع مصرف از گاز را تعيين نموده و سپس نسبت به خريد اقدام نمايند.در هنگام خريد، با متخصص مربوطه در شركت فروشنده صحبت نمايند تا مطمئن شويد كه خصوصيات گازي كه قصد خريد آن را داريد، منطبق با نياز و استفادة شماست. و در پايان به خاطر داشته باشيد كه تجهيزاتي كه گاز خريده شده در آن نگهداري و حمل مي‌شود نيز بسيار مهم هستند و بايد از مواد خاصي ساخته شده باشند كه تركيب و خلوص گاز را به شكل دلخواه حفظ نمايند.